Llywodraeth newydd Andy Burnham: ymarfer cydbwyso

Mae dyddiau cyntaf Andy Burnham fel Prif Weinidog wedi’u nodweddu gan gyfres sydyn o gyhoeddiadau a luniwyd i ddangos bod ei lywodraeth yn bwriadu symud yn gyflym. Gan gyflwyno ei hun fel arweinydd sy’n canolbwyntio ar leddfu’r pwysau ar aelwydydd ac ailadeiladu ymddiriedaeth mewn gwleidyddiaeth, mae Burnham wedi dechrau ail-lunio’r llywodraeth tra’n nodi’r blaenoriaethau a fydd yn diffinio ei weinyddiaeth.

Roedd ei gamau mawr cyntaf wedi’u hanelu’n uniongyrchol at yr argyfwng costau byw, gan gyhoeddi gostyngiad mewn TAW ar filiau ynni cartrefi, ac yna bolisi pris tocyn bws sengl ledled Lloegr a fydd yn cael ei gapio ar £2 am flwyddyn o fis Ionawr 2027.

Disgrifiodd Mr Burnham drafnidiaeth gyhoeddus fforddiadwy fel gwasanaeth hanfodol a dadleuodd na ddylai neb gael ei eithrio rhag cyfleoedd am nad yw’n gallu fforddio teithio.

Mae’r Prif Weinidog hefyd wedi addo gostyngiad o 20% yn yr ardrethi busnes ar gyfer tafarndai, clybiau a lleoliadau cerddoriaeth fyw ar gyfer 2027-28. Mae hyn yn ychwanegol at y rhyddhad o 15% ar gyfer 2026-27, gyda biliau’n cael eu rhewi mewn termau real am ddwy flynedd arall. Ni fydd y gostyngiad newydd o 20% ar gael i’r lleoliadau cerddoriaeth fyw mwyaf oll. Bydd manylion pellach yn cael eu hamlinellu yn y Gyllideb.

Fodd bynnag, mae cwestiynau eisoes yn cael eu codi ynghylch sut y caiff yr addewidion hyn eu hariannu, wrth i’r llywodraeth gynllunio i ddargyfeirio cannoedd o filiynau o bunnoedd o gyllidebau eraill, gan gynnwys arian a glustnodwyd yn flaenorol ar gyfer prosiectau cyllid hinsawdd rhyngwladol.

Mae’r llywodraeth wedi dweud y telir am y gostyngiad yn yr ardrethi busnes drwy adolygu rhyddhadau ar gyfer busnesau na ystyrir eu bod yn gwneud cyfraniad cadarnhaol at gymunedau lleol, megis siopau fêps. Bydd busnesau sy’n gwerthu drwy farchnadoedd ar-lein ond nad ydynt yn cydymffurfio â’u rhwymedigaethau treth hefyd yn cael eu targedu. Cyhoeddwyd ymgynghoriad ar sut y gellid cyflawni hyn ym mis Mehefin 2026.

Mae Mr Burnham hefyd wedi dechrau adeiladu ei dîm gweinidogol, a’r cyhoeddiad annisgwyl oedd penodi John Healey yn Ganghellor. Bydd y cyn-ysgrifennydd amddiffyn, a ymddiswyddodd o gabinet Syr Keir Starmer oherwydd cynlluniau gwariant, yn cael ei weld fel eiriolwr dros gynyddu gwariant amddiffyn. Gwelodd cwmnïau fel BAE Systems a Babcock eu prisiau cyfranddaliadau yn codi ar ôl ei benodiad.

Ystyrir bod Mr Healey yn brofiadol ac yn gyfrifol yn ariannol.

Mae’r llywodraeth yn mynnu bod disgyblaeth ariannol yn parhau’n flaenoriaeth, ond mae dyfalu’n parhau ynghylch a fydd cynlluniau gwariant yn y dyfodol yn gofyn am drethi uwch neu fenthyca ychwanegol.

O’u hystyried gyda’i gilydd, mae wythnos gyntaf llywodraeth Burnham yn rhoi darlun o weinyddiaeth sy’n ceisio cydbwyso blaenoriaethau sy’n cystadlu â’i gilydd, gan ddymuno lleihau costau byw tra’n cynnal hygrededd ariannol.